Dodał: |
Aktualizacja: |

Najważniejszym dokumentem w prawie międzynarodowym, który reguluje kwestię praw wyborczych dla cudzoziemców i cudzoziemek jest Konwencja o o udziale cudzoziemców w życiu publicznym na szczeblu lokalnym, przyjęta przez Radę Europy w 1992 roku. Rozdział C tej konwencji (artykuł 6. i 7.) przyznaje “każdemu cudzoziemcowi zamieszkałemu na jej [Strony ratyfikującej konwencję] terytorium, prawo do udziału w głosowaniu oraz prawo do kandydowania w wyborach do władz lokalnych, jeśli spełnia on te same prawne wymagania, które stosują się do obywateli tego państwa, a ponadto, był legalnym i stałym mieszkańcem tego państwa przez 5 lat poprzedzających wybory”.

Polska do tej pory nie podpisała Konwencji, mimo iż jako członek Rady Europy od 1991 roku oraz członek Unii Europejskiej od 2004 roku, zobowiązana jest do dostosowania prawa krajowego do norm europejskich, szczególnie w kontekście coraz intensywniejszych migracji, także z krajów trzecich. Sytuacja, w której państwo umożliwia napływ imigrantów spoza UE oraz ich długą rezydenturę, jednocześnie nie dając im możliwości nabycia, pod określonymi warunkami, lokalnych praw wyborczych, tworzy warunki niesprzyjające integracji, mające znamiona dyskryminacji oraz zachęcające do eksploatacji. Długoterminowi rezydenci, mimo iż mają wszystkie obowiązki zwykłych obywateli (m.in. płacą podatki) i prowadzą takie samo, jak oni życie (korzystają z urzędów, komunikacji miejskiej, posyłają dzieci do przedszkoli, szkół, koszystają ze służby zdrowia), nie posiadają żadnego realnego wpływu na sposób zarządzania ich lokalną społecznością. To sprawia, że ich interesy, potrzeby i preferencje nie są brane pod uwagę przez lokalnych polityków.

 

Organizacje pozarządowe i inne instytucje działające na rzecz praw człowieka od kilku lat domagają się przyznania cudzoziemcom lokalnych praw wyborczych. W liście z 2009 roku dr. Adam Bodnar z Zakładu Praw Człowieka Wydziału Prawa i Administracji UW wystosował zapytanie do Ministra Spraw Zagranicznych dotyczące stanowiska polskiego rządu odnośnie ratyfikacji tej konwencji. Zaznaczył, że imigranci spoza Unii Europejskiej nie mogą uczestniczyć w lokalnych wyborach w Polsce, natomiast obywatele RP cieszą się takim prawem w krajach, które ratyfikowały konwencję. List ów został przekazany do MSWiA, które odpowiedziało, że należy rozważyć zasadność ratyfikacji konwencji (w kontekście polskich tradycji samorządności i liczby cudzoziemców w Polsce) oraz zbadać, jakie są skutki działania konwencji w krajach, które ją ratyfikowały [Zakład Praw Człowieka WPiA UW]. Trzy lata później (2012) na kolejne zapytanie dr. Bodnara dotyczące ratyfikacji, przedstawicielka MSW ponownie podkreśliła potrzebę zbadania skutków ewentualnej ratyfikacji konwencji. Zaznaczyła ona jednak równocześnie, że kwestia przyznania cudzoziemcom praw wyborczych była podnoszona jako ważna zarówno podczas konsultacji dokumentu “Polityka migracyjna Polski – stan obecny i postulowane działania” (stąd rekomendacja, by przyznać te prawa cudzoziemcom posiadającym prawo bezterminowego pobytu w Polsce, str 74), jak i podczas realizacji projektu “Współpraca drogą do integracji” przez MSW i IOM (Międzynarodową Organizację ds. Migracji). W publikacji podsumowującej projekt znajduje się rekomendacja, by przyznać cudzoziemcom z prawem stałego pobytu lokalne prawa wyborcze i umożliwić im wstępowanie do partii politycznych. Obecnie MSW jest partnerem w projekcie IOM, który ma na celu analizę procesu nadawania praw wyborczych cudzoziemcom i cudzoziemkom w innych krajach UE.
Mimo wyżej opisanych działań, istnieje wątpliwość, czy nastąpią jakieś faktyczne zmiany w tym obszarze . Jak zauważa Makowski (2012), do tej pory kolejne rządy wstrzymywały się przed ratyfikacją konwencji o udziale cudzoziemców w życiu publicznym na szczeblu lokalnym własnie ze względu na zapis o prawach wyborczych. Przyjęcie tego zapisu wymaga bowiem zmiany Konstytucji.

DYLEMATY PARTYCYPACJI

Prawo międzynarodowe definiuje samorząd lokalny jako formę wspólnoty, która daje mieszkańcom możliwość bezpośredniego uczestnictwa w sprawach publicznych, a nie organ, urząd czy instytucję, wobec których mieszkańcy znajdują się w relacji podległości. Władze powinny współpracować z obywatelami na rzecz ochrony ich interesów oraz tworzenia warunków życia i współżycia na poziomie lokalnym [Makowski, 2012]. Wydaje się, że długoterminowi cudzoziemcy, ktorzy od lat żyją w Polsce i, którzy stali się stałym elementem swoich społeczności lokalnych, powinni mieć takie samo prawo, jak Polacy, by w bezpośredni, aktywny sposób wpływać na życie swojej wspólnoty. Tymczasem, perspektywa wielu polityków (w tym na szczeblu lokalnym) jest diametralnie różna. Dość powszechna jest opinia, że tylko posiadanie obywatelstwa jest przesłanką do tego, by nadać danej osobie prawo do szerokiej partycypacji w sprawach publicznych. Cudzoziemcy (nawet ci, którzy od lat mieszkają w Polsce) wciąż postrzegani są jako “goście” [Kaźmierkiewicz, Frelak, 2011], których nie trzeba włączać w proces decyzyjny dotyczący życia “gospodarzy”.

PARTYCYPACJA OBCOKRAJOWCÓW W LOKALNYCH WYBORACH W INNYCH KRAJACH EUROPEJSKICH

W Europie temat praw wyborczych dla cudzoziemców i cudzoziemek jest głośno dyskutowany już od lat 70'. Źródła tej debaty są różne i w dużej mierze stanowią pochodną historii danego kraju oraz jego bieżącej polityki. Wpływ na zapoczątkowanie dyskusji na temat partycypacji politycznej nie-obywateli miał zarówno napływ migrantów spoza Europy jak i migracje wewnątrzeuropejskie.

Po pierwsze, dostrzeżono nieuregulowaną sytuację wielu imigrantów, którzy przyjechali do Europy z zamiarem osiedlenia się, przez lata stali się częścią lokalnego środowiska, ale nie posiadając obywatelstwa, zostali pozbawieni możliwości partycypacji w sprawach publicznych kraju, w ktorym żyją. Niedemokratyczny charakter tego zjawiska wzmacnia dodatkowo fakt, że niejednokrotnie osoby te pozbawione są praw wyborczych w kraju pochodzenia ze względu na zbyt długi pobyt poza krajem, przez który ich prawa wygasły.

Dyskusja na temat praw wyborczych dla obcokrajowców jest również konsekwencją rozszerzania się i integracji Unii Europejskiej. W związku z coraz bliższymi relacjami między poszczególnymi państwami członkowskimi i intensywniejszymi migracjami między nimi, Wspólnota zaczęła forsować rozwiązanie, które pozwoliłoby głosować w wyborach lokalnych (oraz europejskich) wszystkim obywatelom UE, niezależnie od obywatelstwa. Obowiązek przyjęcia tego rozwiązania dla wszystkich państw członkowskich wprowadził Traktat z Maastricht w 1992 roku. Zmusiło to państwa Wspólnoty do przyjęcia bardziej liberalnej perspektywy na kwestię dopuszczania osób nie będących obywatelami do głosowania w wyborach.

Trzecim powodem, dla którego prawa wyborcze dla cudzoziemców i cudzoziemek zaczęły mieć coraz większe znaczenie były kwestie społeczno-historyczne, tzn. koniec kolonializmu oraz upadek Związku Radzieckiego. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, zmiana porządku politycznego wprowadziła dla wielu krajów potrzebę uregulowania statusu ludzi, którzy zmienili kraj zamieszkania lub zamierzali migrować w konsekwencji wciąż bliskich stosunków polityczno-gospodarczych między dawnymi koloniami a metropoliami lub w ramach Związku Radzieckiego. Byłym metropoliom (np. Wielkiej Brytanii czy Portugalii) zależało, by mimo rozluźnienia więzi, nadać specjalne prawa osobom, które pochodzą z ich byłych kolonii. W państwach byłego Związku Radzieckiego, wiele krajów (np. Łotwa czy Estonia) w momencie odzyskania suwerenności musiało uregulować status tych ludzi, którzy imigrowali do nich w ramach ZSRR jako obywatele radzieccy.

Jak wyglądają statystyki dotyczące lokalnych praw wyborczych w krajach UE?

Z 31 krajów europejskich (kraje członkowskie UE + Norwegia, Islandia i Szwajcaria), 18 pozwala określonym cudzoziemcom (spoza UE) głosować w wyborach lokalnych. Są to: Belgia, Dania, Estonia, Finlandia, Węgry, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Holandia, Islandia, Norwegia, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Hiszpania, Szwecja, 6 kantonów w Szwajcarii i Wielka Brytania. 8 z tych krajów pozwala na udział cudzoziemców w wyborach lokalnych i centralnych. 13 krajów UE nie pozwala na żaden udział obywateli państw trzecich w wyborach jakiekogokliwek szczebla: Austria, Bułgaria, Cypr, Czechy, Francja, Niemcy, Grecja, Włochy, Łotwa, Malta, Polska, Rumunia i Chorwacja [Groenendijk, 2008; Explanatory Report]

Warunki dotyczące przyznawania lokalnych praw wyborczych różnią się w zależności od kraju. Zazwyczaj są one określane przez następujące czynniki: długość pobytu w danym kraju, status pobytu oraz przez zasadę wzajemności (wynikającą z dwustronnych umów, na mocy których obywatele jednego kraju posiadają prawa wyborcze w drugim) [Groenendijk, 2008].

W krajach, które umożliwiają cudzoziemcom głosowanie w wyborach lokalnych, określona długość pobytu jest częstym warunkiem nabycia tego prawa. Długość wymaganego pobytu waha się od trzech lat w Danii, Estonii, Szwecji, Norwegii i Portugalii do pięciu lat w Luksemburgu, Holandii i Belgii. Finladnia oraz Islandia z kolei robią rozróżnienie na obywateli państw trzecich i obywateli państw nordyckich. Ci pierwsi są zobligowani, by przebywać na terenie kraju cztery lata (Finlandia) lub pięć lat (Islandia), a drudzy – tylko dwa lata (Finlandia) lub trzy lata (Islandia).

W innych krajach natomiast (Estonia, Litwa, Słowacja, Słowenia, Węgry) tylko imigranci o specjalnym statusie pobytu mogą głosować w wyborach, a mianowicie ci, którzy mają pozwolenie na osiedlenie się, co poważnie zawęża liczbę migrantów posiadających prawa wyborcze.

Zasada wzajemności natomiast została przyjęta w czterech krajach – Czechach, Malcie, Hiszpanii I Portugalii, jednak nie we wszystkich krajach oznacza to faktyczne nadanie praw politycznych cudzoziemcom. Portugalia podpisała umowy dwustronne dotyczące praw wyborczych z wieloma pozaeuropejskimi krajami, ale Hiszpania już tylko z Norwegią. Czechy i Malta natomiast nie podpisały ich z żadnym państwem, więc de facto cudzoziemcy nie mają możliwości głosowania cudzoziemców w wyborach żadnego szczebla [Groenendijk, 2008, Waldrauch 2002].W ostatnich miesiącach jednak czeski Minister ds. Praw Człowieka zapowiedział, że podejmie starania, by zmienić obowiązujące prawo I umożliwić stałym rezydentom spoza UE udział w wyborach lokalnych, a w dalszej perspektywie – także krajowych [Radio Prague].

PRAWA WYBORCZE DLA CUDZOZIEMCÓW I CUDZOZIEMEK A TOŻSAMOŚĆ NARODOWA

Debata na temat praw wyborczych dla cudzoziemców I cudzoziemek nierozerwalnie wiąże się z szerszą debatą dotyczącą zakresu ich możliwej integracji w społeczeństwie przyjmującym oraz, niejednokrotnie, tożsamości narodowej państwa przyjmującego.

Jak zauważa Andres (2008), kontrowersje związane z tematem praw wyborczych dla cudzoziemców łączą się w dużej mierze z różnymi zasięgami słów “narodowość” i “obywatelstwo”. Termin “narodowość” może być rozumiany w dwojaki sposób – prawny I kulturowy. Z jednej strony, określa on relację jednostki w stosunku do państwa (jej prawa i obowiązki), z drugiej - zestaw cech (kulturowych, etnicznych) określających wszystkich członków należących do danej grupy.

Podobne niejasności pojawiają się w odniesieniu do słowa “obywatelstwo”. Jedni uważają, że jest ono tożsame z “narodowością” (jakkolwiek rozumianą), inni odnoszą je przede wszystkim do praw politycznych jednostki i jej partycypacji w sprawach publicznych danego państwa na szczeblu lokalnym i krajowym.
Podczas debaty na temat praw publicznych oba te terminy często są traktowane w dość dowolny sposób, co powoduje chaos pojęciowy I uniemożliwia merytoryczną rozmowę. Osoby opowiadające się za nadaniem praw politycznych cudzoziemcom, zazwyczaj definiują państwo w odniesieniu do jego wartości demokratycznych i inkluzyjnych. Narodowość jest dla nich przede wszystkim statusem prawnym jednostki a “obywatelstwo” - ich prawem do uczestniczenia w życiu publicznym kraju. Natomiast przeciwnicy praw wyborczych dla cudzoziemców często należą do bardziej konserwatywnego nurtu, dla których pierwszą wartością państwa jest jego suwerenność, a “narodowość” (z którą bezpośrednio związane jest “obywatelstwo”, o ile nie jest z nią tożsame) w znaczeniu kulturowym (jako zespół niezbywalnych cech określających członków narodu i wykluczających nie-członków). Ich sprzeciw wynika z obawy, że nadanie praw wyborczych cudzoziemcom odbierze państwu tożsamość lub nawet doprowadzi do jego dwstabilizacji.

Ciekawą rzeczą, o której pisze Andres, jest to, w jaki sposób zwolennicy przyznania obcokrajowcom praw politycznych we Francji, starają się stworzyć nowy dyskurs, wykraczający poza obie wyżej wymienione koncepcje “narodowości” i “obywatelstwa”. W ich miejsce rozwijają oni ideę “pobytowego obywatelstwa” (“resident citizenship”), w ramach której źródłem prawa pełnej partycypacji w życiu publicznym na poziomie lokalnym jest fakt mieszkania w danym miejscu, podporządkowania się jego prawom oraz płacenia w nim podatków [Andres, 2008, str 3].


WRACAJĄC DO POLSKI...

Jak zauważa Groenendijk [2008], w żadnym z krajów, w którym wprowadzono lokalne prawa wyborcze dla Obywateli Państw Trzecich nie zaobserowowano niepokojów społecznych z tym związanych. W żadnym z krajów, gdzie je wprowadzono, również nie wycofano się z tego pomysłu.

Obecnie liczba cudzoziemców w Polsce, którym potencjalnie mogłyby być nadane prawa wyborcze, nie jest liczna. W konsekwencji, kwestia ta nie stanowi palącego problemu społecznego i nie znajduje się na agendzie żadnej partii politycznej. Warto jednak, by w ramach perspektywicznego myślenia o przyszłości kraju, politycy wykorzystali ten moment, by przygotować grunt na przyjęcie migrantów (w świecie otwartych granic i globalizacji migracje są nieuniknione) w sposób prawdziwie demokratyczny i inkluzyjny.

Nadanie lokalnych praw wyborczych długoterminowym rezydentom (Konwencja ustala min. okres rezydentury na 5 lat), pozwoli na szybszą i skuteczniejszą integrację cudzoziemców, którzy zdecydowali się zostać w Polsce, by tu żyć, pracować i wychować rodzinę.

Przyczyni się to też do budowania prawdziwie (a nie tylko w deklaracjach) otwartego i tolerancyjnego społeczeństwa, którego podstawą jest dialog i wypracowywanie wspólnych stanowisk, które przekładają się na konkretne rozwiązania w lokalnych społecznościach.

 

Bibliografia:

  1. Polityka Migracyjna Polski – stan obecny i postulowane działania:
    http://bip.msw.gov.pl/bip/polityka-migracyjna-po/19529,Polityka-migracyjna-Polski.html 
  2. Konwencja o uczestnictwie cudzoziemców w życiu publicznym na szczeblu lokalnym, Strasburg, 5 lutego 1992 roku
  3. Explanatory Report. Convention on the Participation of Foreigners in Public Life at Local Level: http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/html/144.htm 
  4. Makowski Grzegorz, Międzynarodowe standardy partycypacji publicznej na poziomie lokalnym: analiza wybranych aktów prawa międzynarodowego [w: Prawo a partycypacja publiczna, red. Paulina Sobiesiak-Penszko, 2012, Instytut Spraw Publicznych]
  5. Zakład Praw Człowieka WPiA UW: http://pl.zpc.wpia.uw.edu.pl/wystapienia/dot-ratyfikacji-konwencji-re-o-uczestnictwie-cudzoziemcow-w-zyciu-publicznym/ 
  6. Pismo z MSW do dr. A. Bodnara DPM-WAM/0202-1/2012, listopad 2012: nr http://pl.zpc.wpia.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2012/10/DPM-WAM-0202-1-2012-pismo-do-UW-1.pdf  
  7. Kaźmierkiewicz Piotr, Frelak Justyna, Political participation of third country nationals on a national and local level, 2011, Instytut Spraw Publicznych
  8. Radio Prague: http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/human-rights-minister-wants-voting-rights-for-foreigners 
  9. Sajfert Juraj, Access to electoral rights. Chroatia, 2013, EUDO Citizenship Observatory, European University Institute, Florence: http://eudo-citizenship.eu/admin/?p=file&appl=countryProfiles&f=135-Croatia-FRACIT.pdf  
  10. Andres Hervé, Political participation and voting rights of foreign residents in France: a policy brief, 2008: http://www.migrationeducation.org/fileadmin/uploads/AndresPoliticalRightsFrance.pdf 
  11. Groenendijk Kees, Local Voting Rights for Non-Nationals in Europe: What We Know and What We Need to Learn, University of Nijmegen, 2008: http://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0CCEQFjAA&url=http%3A%2F%2Fmigrationpolicy.org%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fpublications%2FGroenendijk-final%255B1%255D.pdf&ei=vQXiU_XlDMbD7Aa52oD4BQ&usg=AFQjCNEby8iqKunRs4MEUFIN8Gysm-FIjQ&sig2=vyXE_qww6MpTE2ww7QUEKw&bvm=bv.72197243,d.ZGU&cad=rja 
  12. Waldrauch Harald, Electoral rights for foreign nationals: a comparative overview of regulations in 36 countries, National Europe Centre Paper No. 73, publikacja z konferencji pt: “The Challenges of Immigration and Integration in the European Union and Australia:, która odbyła się 18-20 lutego 2003, na Uniwersytecie w Sydney: http://web.archive.org/web/20070612034102/http://www.anu.edu.au/NEC/Archive/waldrauch_paper.pdf 
  13. Cianetti Licia, Granting Local Voting Rights to NonCitizens in Estonia and Latvia: The Conundrum of Minority Representation in Two Divided Democracies School of Slavonic and East European Studies, University College London, 2014 : http://www.ecmi.de/fileadmin/downloads/publications/JEMIE/2014/Cianetti.pdf 

 

Skomentuj

Ogłoszenia
Aktualności
Archiwum

Projekt ‘MIEJSKI SYSTEM INFORMACYJNY I AKTYWIZACYJNY DLA MIGRANTÓW’ jest współfinansowany z Programu Krajowego Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW realizowany był w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego z Funduszy EOG.

Projekt LOKALNE POLITYKI MIGRACYJNE - MIĘDZYNARODOWA WYMIANA DOŚWIADCZEŃ W ZARZĄDZANIU MIGRACJAMI W MIASTACH był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt ‘WARSZAWSKIE CENTRUM WIELOKULTUROWE’ był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW Projekt realizowany był przy wsparciu Szwajcarii w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej.